با ما تماس بگیرید info@amz.ir | 021 - 88628046 | 09126060253

ارزیابی و مدیریت ریسک

ارزیابی و مدیریت ریسک

جهت دریافت فایل PDF متن زیر به انتهای مطلب مراجعه نمایید.

ارزیابی و مدیریت ریسک:

ارزیابی ریسک۱

به فرایند کلی برآورد نمودن میزان ریسک و تصمیم‌گیری درخصوص قابل تحمل بودن ریسک، ارزیابی ریسک گفته می‌شود. ارزیابی ریسک به طور سیستماتیک تعیین می‌کند چه خطراتی در محیط کار وجود دارد و احتمال رخ دادن خطر چقدر است و چه آسیبی و با چه شدتی ممکن است به وجود آید که خود باعث می‌شود راه‌های کنترلی شناسایی شوند و در نتیجه باعث کاهش ریسک و اثراتش می‌شود.

از جمله اهداف فرآیند ارزیابی ریسک، کاهش شدت و تکرار حادثه، به حداقل رسانیدن خسارت به اموال و ماشین‌آلات، تامین شرایط کاری ایمن و سالم و تهیه و تدوین مقررات می‌باشد. حذف درد و رنج،  شناسایی نیازهای آموزشی، تدوین طرح‌های ایمنی، اولویت‌بندی و اختصاص دادن منابع، تهیه مدارک مستند و کاهش خسارت مالی ناشی از توقف عملیات تولیدی از فواید ارزیابی ریسک به شمار می‌آیند. در حال حاضر بیش از ۷۰ نوع مختلف کمی و کیفی روش ارزیابی ریسک در دنیا وجود دارد.

 

الگوی فرایند ارزیابی ریسک

در کل ارزیابی ریسک، بخشی از مدیریت ریسک است. ارزیابی ریسک شامل جمع‌آوری اطلاعات۱، شناسایی خطرات۲، آنالیز ریسک۳، ارزشیابی ریسک۴، تصمیم‌گیری۵ در مورد اهمیت میزان ریسک حاصله برای اقدامات ایمنی۶ و پایش و مرور۷ می‌باشد.

شکل (۱-۱) الگوی فرایند ارزیابی ریسک را نشان می‌دهد.

 

 

فرایند ارزیابی ریسک را می‌توان به صورت یک چرخه ۵ مرحله‌ای درنظرگرفت.

 

شکل ۱-۲- چرخه فرایند ارزیابی ریسک

 

 

بدیهی است قبل از آغاز فرایند ارزیابی ریسک جمع آوری اطلاعات امری ضروری می باشد. اطلاعاتی که باید درباره سیستم مورد بررسی جمع‌آوری شوند عبارتند از: طراحی فنی سیستم، نحوه عملکرد سیستم و فعالیت‌هایی که مورد مطالعه قرار خواهند گرفت. این اطلاعات را می‌توان از نقشه‌های فنی، توضیحات کتبی، شفاهی و تجربیات موجود در سیستم‌های مشابه به دست آورد.

الف) شناسایی خطرات

شناسایی خطرات بخش‌اصلی فرایند ارزیابی ریسک است. کشف منابع عمده خطر و فاکتورهایی که ممکن است به عنواع شروع‌کننده حادثه عمل کند، باید به عنوان یک هدف اصلی مدنظر قرار گیرند. روش انتخاب شده برای واکاوی ایمنی، نحوه پیشرفت فرایند شناسایی خطرات را تعیین می‌کند. هنگامی که روش خاصی به کار برده می‌شود، برخی از انواع خطرات شناسایی می‌شوند، ولی ممکن است خطرات دیگری از نظر دور بمانند. روش‌های مختلف شناسایی خطرات عبارتند از: تجربیات موجود، استاندارها و الزامات قانونی، چک‌لیست‌ها و تکنیک‌های تجزیه و تحلیل ایمنی نظیر Hazop، FTA، FMEA، T&BA E غیره که می‌توانند به صورت جداگانه و یا به صورت ترکیبی مورد استفاده قرار گیرند.

ب) آنالیز ریسک

شامل فرایند تعیین و برآورد ریسک از طریق حاصلضرب شدت و احتمال وقوع ریسک است که در نهایت نرخ ریسک شناسایی شده تعیین می‌شود.

ج) ارزشیابی ریسک

پس از تعیین نرخ ریسک، در مرحله ارزشیابی از طریق قضاوت و تصمیم‌گیری، سطح ریسک تعیین می‌شود. به عبارت دیگر ارزشیابی ریسک شامل قبول ریسک و عدم قبول ریسک است. به ریسکی که میزان آن تاحد قابل تحمل توسط سازمان، با درنظرگرفتن الزامات قانونی و خط‌مشی ایمنی کاهش یافته است ریسک قابل قبول می‌‌گویند. قبول شدن ریسک شامل تصمیماتی در جهت قابل قبول شدن ریسک برای افراد، شرکت‌ها یا عموم می‌باشد چرا که قابل قبول بودن ریسک برای مراجع مختلف، متفاوت است.

د) کنترل ریسک

در صورت عدم قبول ریسک، چگونگی کاهش یافتن ریسک از طریق گزینه‌هایی نظیر کنترل‌های مدیریتی، فنی- مهندسی و یا استفاده از ابزار و تجهیزات حفاظت فردی بررسی و در نهایت اقدامات اصلاحی صورت می‌پذیرد.

ه) پایش و پیگیری

تنظیم برنامه‌هایی برای پیگیری نتایج واکاوی بسیار مهم است این برنامه می‌تواند شامل برخی بازبینی‌ها در مورد واکاوی ایمنی، اقداماتی که به مرحله اجرا درآمده است و بررسی نتایج در یک تاریخ دیگر باشد. به عنوان مثال: آیا تعداد حوادث کاهش پیدا کرده‌اند؟ تولید به چه نحوی یا به چه مقدار تحت تأثیر قرار گرفته است؟

 

  مروری بر روش‌های واکاوی ایمنی

توسعه و رشد ایمنی سیستم نیاز مستقیم به دستیابی به بالاترین حدممکن از قابلیت اعتماد در عملکرد ایمنی سیستم یا مجموعه‌ای از سیستم‌هاست، به ویژه سیستم‌هایی که ماهیتاً خطرناک شناخته می‌شوند. درحالی که نمی‌توان هیچ سیستمی را صددرصد قابل اعتماد درنظر گرفت، برنامه‌های ایمنی سیستم تلاش دارد تا به نزدیک‌ترین مرز ممکن تا قابلیت اعتماد صددرصد دست یابد. در طول سالیان متمادی، تکنیک‌ها و روش‌های زیادی که برای انجام رسمی و منظم برنامه ایمنی سیستم به کار گرفته می‌شوند، ایجاد شده‌اند و توانایی ما را در آزمودن سیستم‌ها، شناسایی خطرات، حذف یا کنترل آنها و کاهش ریسک آنها تا حدقابل قبول افزایش داده‌اند. هرکدام از این روش‌ها از زاویه و نگرشی خاص به دنبال رسیدن به این اهداف هستند. در ادامه برخی از رایج‌ترین این روش‌ها به اختصار معرفی می‌شوند:

۱-تجزیه و تحلیل مقدماتی خطر (PHA) ۱

اولین تلاش در فرآیند آنالیز ایمنی سیستم به منظور شناسایی و طبقه‌بندی مخاطرات بالقوه مرتبط با فعالیت یک سیستم، فرایند یا روش کار است. هرچند که ممکن است در تعدادی از کتاب‌ها تهیه «لیست مقدماتی خطر» ۲ مقدم بر PHA باشد.

به عبارت دیگر فرایند ایمنی سیستم با تهیه لیست مقدماتی خطر در فاز ایده و تفکر سیستم آغاز می‌شود.

در اغلب موارد یک PHL پایه اصلی PHA را در طی فاز طراحی سیستم فراهم می‌سازد. استفاده از ابزارها و روش‌های مختلف بررسی ایمنی سیستم نظیر «اولویت‌بندی کاهش خطر»، «جداول احتمال و شدت خطر» و «ماتریکس ریسک» به تجزیه و تحلیل‌گر در انتخاب کد ارزیابی ریسک در تعیین ریسک خطر کمک خواهد کرد. علاوه بر این تعیین کد ارزیابی ریسک۱ (RAC)۱ اولویت سطح ریسک‌های مرتبط با خطرات مشخص شده برای مدیریت را نشان می‌دهد.

اطلاعات ثبت شده در روی برگه کار PHA، به همراه گزارش آن اجرای سایر تکنیک‌های تجزیه و تحلیل ایمنی سیستم نظیر تجزیه و تحلیل مخاطرات سیستم و زیرسیستم، تجزیه و تحلیل حالات شکست و اثرات آن و تجزیه و تحلیل عملیات پشتیبانی و غیره که ممکن است در فازهای بعدی از عمر سیستم اجرا شوند را تسهیل می‌کند[۱].

۲– مطالعه عملیات و خطر (HAZOP) ۲

این تکنیک عبارتست از یک روش قانونمند شناسایی خطرات فرایند و تعیین اثرات آنها بر روی سیستم. این تکنیک اغلب در صنایع شیمیایی و در مورد سیستم‌های گرمایی- هیدرولیکی به کار گرفته می‌شود و بر پایه این اصل قرار دارد که سیستم زمانی ایمن است که تمامی پارامترهای عملیاتی آن نظیر دما، فشار ویسکوزیته، اسیدیته و غیره در حالت طبیعی و قابل قبول باشد. در این روش یک تیم از مهندسین با استفاده از یک سری کلمات کلیدی انحرافات احتمالی فرایند از حالات استاندارد و همچنین اثرات احتمالی آنها را بررسی می‌کنند. در این مطالعه ابتدا سیستم به واحدهای مطالعاتی کوچکتر تقسیم شده و سپس از طریق طرح سؤالاتی با استفاده از کلمات کلیدی از قبل تعریف شده نظیر بیش از حد، بالاتر از، کمتر از و غیره و پاسخ به آنها، انحرافات احتمالی سیستم و اثرات آنها ارزیابی می‌شود.

اجرای HAZOPدر مرحله طراحی بسیار مفیدتر واقع خواهد شد. همچنین اجرای HAZOP به دنبال انجام اصلاحات در یک سیستم موجود می‌تواند با شناسایی خطراتی که ممکن است پس از اصطلاحات فوق به وجود آمده باشند، از وقوع بسیاری از حوادق پیشگیری خواهد شد[۶].

۳– چه می‌شود اگر؟ ۱

نام این تکنیک از عبارت «اگر این امر رخ دهد پیامدهای آن چه خواهد شد؟» مشتق شده و هدف اصلی از اجرای آن اعمال توجه و تمرکز به اثرات رویدادهای ناخواسته بر روی سیستم می‌باشد. اساس این روش آنالیز با طرح سوالاتی که با عبارت ساده «چه می‌شود اگر…؟» و یافتن پاسخ‌های واقعی و دقیق آنها قرار دارد. در صورتی‌که تکنیک توسط افراد باتجربه و دارای دانش کافی از سیستم اجرا شود می‌تواند یک ابزار بسیار مفید در تجزیه و تحلیل ایمنی سیستم‌ها باشد.

۴– تجزیه و تحلیل خطرات عملیات و پشتیبانی۲                     ۱  ۲

این تکنیک اساساً بر روی خطرات مرتبط یا ایجاد شده توسط انسان یا وظایف دخیل در عملیات سیستم متمرکز می‌شود. این تکنیک ممکن است تحت عنوان «تجزیه  و تحلیل خطرات عملیاتی» نیز خوانده شود.

به عبارت ساده‌تر O&SHA شامل یک مرور تجزیه و تحلیلی از اسناد کنترل کننده جهت اطمینان از حذف مخاطرات یا کنترل آنها بوده که در این راه عملکرد انسان (عوامل انسانی) و ارتباط آن با مخاطرات مرتبط با شغل به طور دقیق مورد ارزیابی قرار می‌گیرد، بنابراین در این روش توجه اصلی به سیستم‌های عملیاتی و نگهداری است تا خود اجزاء سیستم.

این تکنیک آن دسته از کارکردهای عملیاتی را که ممکن است ماهیتاً برای افراد خطرناک بوده و همچنین شرایطی که در آن خطاهای انسانی می‌توانند برای فرد یا تجهیزات مخاطره‌آمیز باشند را مورد بررسی قرار می‌دهد بنابراین با این تفاسیر علم ارگونومی یک عنصر اساسی در این روش می‌باشد.

 

۵– تجزیه و تحلیل درخت خطا۱ (FTA)

تکنیک FTA تکنیکی است که از آن می‌توان برای شناسایی آن دسته از رویدادهایی که لازم است برای به وقوع پیوستن یک رویداد مطلوب و یا نامطلوب رخ دهند، استفاده کرد. این تکنیک برای تجزیه و تحلیل رویدادها متکی بر یک روش قیاسی است. بدین شکل که تجزیه و تحلیل را از یک رویداد اصلی (کل) شروع کرده و سعی می‌کند که علل به وجود آورنده آن را در قالب رویدادهای میانی و پایانی (جزء) شناسایی و تعیین کند. یکی از توانمندی‌های این تکنیک که باعث شده است استفاده از آن شکل گسترده‌تری به خود بگیرد، توانایی آن در تمیز دادن رویدادهایی است که بایستی برای وقوع رویداد فوقانی رخ دهند، که با دروازه «و» مشخص می‌شوند و رویدادهایی که وقوع همه آنها برای رخ دادن رویداد فوقانی لازم نیست که با دروازه «یا» مشخص می‌شوند. با استفاده از این تکنیک علاوه بر اینکه امکان تجزیه و تحلیل کیفی وجود دارد، می‌توان در صورت وجود داده‌های کمی برای رویدادهای پایانی،‌ تجزیه و تحلیل را کمی کرده و احتمال وقوع رویداد اصلی را نیز تعیین کند.

 

۶– حالت شکست و تجزیه و تحلیل اثرات آن۱[۱](FM & EA) ۱

FM & EA که امروزه یکی از آشناترین تکنیک‌های تجزیه و تحلیل ایمنی سیستم‌ها است، اساسا یک تجزیه و تحلیل کیفی است که سیستم یا زیرسیستم‌ها را برای شناسایی نقص‌های احتمالی کلیه اجزای آن بررسی کرده و تلاش می‌کند که اثرات نقص‌های احتمالی را بر روی بقیه بخش‌های سیستم ارزیابی کند.

اگرچه لازم است FM&EA در مراحل اولیه عمر محصول بالاخص در فاز طراحی و براساس داده‌های دقیق موجود انجام شود ولی در صورت نیاز، تجزیه و تحلیل‌گر ایمنی سیستم می‌تواند از این ابزار برای شناسایی و ارزیابی نقص‌های اجزاء در سراسر عمر محصول یا سیستم استفاده کند.

 

۷– تجزیه و تحلیل خطرات سیستم۱ و زیرسیستم ۲

این تکنیک‌ها برای ارزیابی خطرات موجود در سطح زیرسیستم یا جزء و یا تعیین اثرات آنها بر روی عملیات کل سیستم استفاده می‌شود.

تکنیک SSHA قادر است اطلاعات دقیقی را در رابطه با خطرات یک زیرسیستم یا زیرسیستم‌های متعدد ارائه کند و SHA  نیز می‌تواند سیستم را به طور کامل و همراه با کلیه زیرسیستم‌های آن مورد تجزیه و تحلیل قرار دهد.

۸-  ردیابی انرژی و تجزیه و تحلیل حفاظ‌ها۳ (ET & BA) ۳

این تکنیک به عنوان ابرازی جهت تجزیه و تحلیل اصولی علل حوادث مورد استفاده قرار می‌گیرد. در اصل از تکنیک «پایش مدیریتی و درخت ریسک» ۴ منتج شده است و می‌توان از آن در تجزیه و تحلیل مناسب بودن کنترل‌ها و حفاظ‌های موجود یا طراحی شده با توجه به مواجهه با ریسک خطر استفاده شود. این تکنیک در ردیابی جریان انرژی در سیستم برای تعیین عللی که ممکن است به بروز یک حادثه یا ضایعه کمک کند، بسیار مفید است.

نهایتاً اینکه ET&BA یکی از ابزارهای اساسی در تجزیه و تحلیل ایمنی سیستم‌ها بوده که نه تنها می‌تواند مناسب‌ بودن موانع خطر و کنترل‌ها را مستندسازی کند، بلکه قادر است آن دسته از جریان‌های انرژی درون سیستم را به عنوان خطرات ریسک بالقوه که ممکن است در فاز ایده یا طراحی پروژه فراموش شده باشد را شناسایی نماید.

 

مزایا، قابلیت‌ها و کابردهای روش ET­&­­BA

همانطور که ذکر شد ET&BA یک ابزار تجزیه و تحلیل است که می‌تواند کمک بزرگی در تهیه لیست مقدماتی خطر (PHL) نیز باشد. این تکنیک همچنین می‌تواند در اجرای تجزیه و تحلیل مقدماتی خطر (PHA) تجزیه و تحلیل مخاطرات سیستم و زیرسیستم‌ها (SHA, SSHA) و به طور کلی تجزیه و تحلیل ایمنی سیستم بسیار مفید باشد. با توجه به سیستم مورد مطالعه می‌توان  از این روش در اجرای تکنیک تجزیه و تحلیل خطرات عملیات و پشتیبانی (O­&­SHA) و فرایند پایش مدیریتی و درخت ریسک نیز استفاده کرد.

برای استفاده از تکنیک ET&BA در اجرای تکنیک‌های یاد شده، ارزیابی داده های اساسی الزامی خواهد بود. برای مثال هنگام استفاده از ET&BA در یک کارخانه تولیدی، تجزیه وتحلیل با بررسی دقیق کل نقشه‌های کارخانه شروع شده و در صورتی‌که ET&BA در رابطه با پروژه خاص یا یک قطعه جدیداً طراحی شده از تجهیزات باشد، مطالعه دقیق نقشه‌ها و طرح ‌واره‌های آن نیز الزامی خواهد بود.

همچنین این روش ابزار بسیار مفیدی برای بررسی حوادث قبل از وقوع آنهاست. روش ET&BA برای تمام انواع سیستم‌های ساده و پیچیده قابل استفاده است. این روش، یک روش مطمئن، منظم، قوی و کارآمد برای کشف خطرات در سیستم‌های جدید است. همچنین این روش برای بررسی و آزمون سیستم‌های موجود که در گذشته به طور جدی مورد واکاوی قرار نگرفته‌اند، به کار می‌رود. این روش برای به دست آوردن دید جامعی از انرژی‌های  موجود در سیستم بسیار مفید است و مسیر تحقیق را برای جستجوی خطرات و ریسک‌هایی که به واکاوی بیشتری نیاز دارند، سازماندهی می‌کند. امتیاز بزرگ این روش، به حداقل رساندن خطراتی است که غالباً نادیده گرفته می‌شوند همچنین دارا بودن یک روش منظم اجرا، جامعیت داشتن و سازگاری با دیگر روش‌های ایمنی سیستم‌ها، از نقاط قوت آن است. در صورت کاربرد مناسب و درست، این روش تکرارناپذیر است، زیرا ET&BA در مرحله ردیابی انرژی، ابهامات یا نقص‌ها را شناسایی می‌کند. از نظر تئوری این روش پایانی نداشته و ظرفیت نامحدودی از نظر واکاوی تعداد جریان‌های انرژی و رفتار موانع برای نشان دادن تاثیرشان بر روی نتایج و خروجی‌های فرایند دارد. .

 

حادثه از دیدگاه مطالعه انرژی‌ها

همانطور که گفته شد، دیدگاه مطالعه و بررسی انرژی به عنوان علت بروز صدمه و جراحت اولین‌بار توسط گیبسن (۱۹۶۱) مطرح شد و سپس هیدن (۱۹۶۳) و مک‌فارلند (۱۹۶۷) مدل‌های انرژی خود را بر پایه آن ارائه دادند. دیدگاه بررسی یک سیستم از جنبه انرژی‌های موجود در آن، برمبنای مدلی از روش‌های بررسی حادثه است که برمبنای سه جز اساسی قرار دارد:

هدف آسیب‌پذیر، که معمولاً  انسان است، ولی می‌تواند ابزار یا تأسیسات نیز باشد.

انرژی، که می‌تواند سبب بروز حادثه شود.

موانعی که از بروز صدمه جلوگیری می‌کنند، مانند حفاظ دستگاه‌ها.

سودمندی این دیدگاه ثابت شده است و از این رو در طول سال‌ها این دیدگاه بسط یافته و در مقالات و کتاب‌های زیادی مورد بحث قرار گرفته است. ]مانند هامبرد (۱۹۷۲)، جانسون (۱۹۸۰)[.

روش ردیابی انرژی و واکاوی حفاظ‌ها (ET&BA) یکی از ساده‌ترین اشکال بسط یافته مدل انرژی است. این تکنیک براساس این منطق شکل گرفته است که خسارت ناشی از حادثه در اثر تبادلات ناخواسته‌ای که در جریان عبور انرژی از حفاظ به درون اهداف در معرض تماس رخ می‌دهند، به وجود می‌آید.

این روش که به عنوان ابزاری جهت تجزیه و تحلیل اصولی علل حوادث مورد استفاده قرار می‌گیرد، در اصل از تکنیک «پایش مدیریتی و درخت ریسک»۱ منتج شده است.

در روش MORT معمولاً چند عامل به عنوان علل وقوع حادثه مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد و خود حادثه نیز به صورت رها شدن جریان ناخواسته‌ای از انرژی که در اثر نامناسب بودن حفاظ‌ها به وقوع می‌پیوندد، تعریف می‌گردد. در منابع علمی دیگر نیز بر تعریف فوق از حادثه تأکید شده است به عنوان مثال «استفن» بیان می‌کند که حادثه به دلیل فقدان و یا نامناسب‌ بودن موانع و کنترل‌ها و انتقال ناخواسته‌ انرژی رخ می‌دهد.

با توجه به مطالب فوق می‌توان گفت که حوادث معمولاً به دنبال اشتباهات انجام شده در برنامه‌ریزی‌ها یا خطاهای عملیاتی که خود نتیجه نهایی ناتوانی در نشان دادن واکنش‌های مناسب در برابر تغییرات فاکتورهای انسانی یا محیطی است، به وقوع می‌پیوندند. از طرف دیگر ناتوانی در نشان دادن عکس‌العمل‌های مناسب در برابر اینگونه تغییرات برنامه‌ریزی نشده مستقیماً به بروز شرایط و اعمال ناایمن منجر شده که شرایط و اعمال ناایمن نیز باعث ایجاد جریان ناخواسته از انرژی می‌شود. اگر موانع و حفاظ‌های مناسب برای کنترل اینگونه انرژی‌های ناخواسته پیش‌بینی نشده باشد، بدون شک نتایج ناخواسته‌ای ایجاد خواهد شد.

 

 

 

  1. Risk Assessment
  2. Collecting Data
  3. Hazard Identification
  4. Risk Analysis
  5. Risk Evaluation
  6. Risk Treatment (Decide on the Change required)
  7. Make the Change
  8. Monitor and Review
  9. Preliminary Hazard Analysis (PHA)
  10. Preliminary Hazard List (PHL)
  11. Risk Assessment Code.
  12. Hazard and Operability Study (HAZOP)
  13. What if Method ?

۲.Operational and Support Hazard Analysis (O & SHA)

  1. Fault Tree Method

۱-Failure Mode & Effective Analysis (FMEA)

  1. System Hazard Analysis (SHA)
  2. Subsystem Hazard Analysis (SSHA)
  3. Energy Trace and Barrier Analysis (ET & BA)
  4. Management Oversight & Risk Tree (MORT)
  5. Management Oversight & Risk Tree (MORT)

برای دریافت متن بالا روی لینک زیر کلیک نمایید:

ارزیابی و مدیریت ریسک

مشاهده همه افزودن یک یادداشت
شما
دیدگاه خود را وارد کنید
 

جستجوی پیشرفته دوره

دسته بندی های دوره

آخرین نوشته ها

کلیه ی حقوق برای شرکت آرشانیک آوید محفوظ است.

 

X