با ما تماس بگیرید info@amz.ir | 021 - 88628046

ارزيابي و مديريت ريسك

ارزيابي و مديريت ريسك

جهت دریافت فایل PDF متن زیر به انتهای مطلب مراجعه نمایید.

ارزيابي و مديريت ريسك:

ارزيابي ريسك1

به فرايند كلي برآورد نمودن ميزان ريسك و تصميم‌گيري درخصوص قابل تحمل بودن ريسك، ارزيابي ريسك گفته مي‌شود. ارزيابي ريسك به طور سيستماتيك تعيين مي‌كند چه خطراتي در محيط كار وجود دارد و احتمال رخ دادن خطر چقدر است و چه آسيبي و با چه شدتي ممكن است به وجود آيد كه خود باعث مي‌شود راه‌هاي كنترلي شناسايي شوند و در نتيجه باعث كاهش ريسك و اثراتش مي‌شود.

از جمله اهداف فرآيند ارزيابي ريسك، كاهش شدت و تكرار حادثه، به حداقل رسانيدن خسارت به اموال و ماشين‌آلات، تامين شرايط كاري ايمن و سالم و تهيه و تدوين مقررات مي‌باشد. حذف درد و رنج،  شناسايي نيازهاي آموزشي، تدوين طرح‌هاي ايمني، اولويت‌بندي و اختصاص دادن منابع، تهيه مدارك مستند و كاهش خسارت مالي ناشي از توقف عمليات توليدي از فوايد ارزيابي ريسك به شمار مي‌آيند. در حال حاضر بيش از 70 نوع مختلف كمي و كيفي روش ارزيابي ريسك در دنيا وجود دارد.

 

الگوي فرايند ارزيابي ريسك

در كل ارزيابي ريسك، بخشي از مديريت ريسك است. ارزيابي ريسك شامل جمع‌آوري اطلاعات1، شناسايي خطرات2، آناليز ريسك3، ارزشيابي ريسك4، تصميم‌گيري5 در مورد اهميت ميزان ريسك حاصله براي اقدامات ايمني6 و پايش و مرور7 مي‌باشد.

شكل (1-1) الگوي فرايند ارزيابي ريسك را نشان مي‌دهد.

 

 

فرايند ارزيابي ريسك را مي‌توان به صورت يك چرخه 5 مرحله‌اي درنظرگرفت.

 

شكل 1-2- چرخه فرايند ارزيابي ريسك

 

 

بديهي است قبل از آغاز فرايند ارزيابي ريسك جمع آوري اطلاعات امري ضروري مي باشد. اطلاعاتي كه بايد درباره سيستم مورد بررسي جمع‌آوري شوند عبارتند از: طراحي فني سيستم، نحوه عملكرد سيستم و فعاليت‌هايي كه مورد مطالعه قرار خواهند گرفت. اين اطلاعات را مي‌توان از نقشه‌هاي فني، توضيحات كتبي، شفاهي و تجربيات موجود در سيستم‌هاي مشابه به دست آورد.

الف) شناسايي خطرات

شناسايي خطرات بخش‌اصلي فرايند ارزيابي ريسك است. كشف منابع عمده خطر و فاكتورهايي كه ممكن است به عنواع شروع‌كننده حادثه عمل كند، بايد به عنوان يك هدف اصلي مدنظر قرار گيرند. روش انتخاب شده براي واكاوي ايمني، نحوه پيشرفت فرايند شناسايي خطرات را تعيين مي‌كند. هنگامي كه روش خاصي به كار برده مي‌شود، برخي از انواع خطرات شناسايي مي‌شوند، ولي ممكن است خطرات ديگري از نظر دور بمانند. روش‌هاي مختلف شناسايي خطرات عبارتند از: تجربيات موجود، استاندارها و الزامات قانوني، چك‌ليست‌ها و تكنيك‌هاي تجزيه و تحليل ايمني نظير Hazop، FTA، FMEA، T&BA E غيره كه مي‌توانند به صورت جداگانه و يا به صورت تركيبي مورد استفاده قرار گيرند.

ب) آناليز ريسك

شامل فرايند تعيين و برآورد ريسك از طريق حاصلضرب شدت و احتمال وقوع ريسك است كه در نهايت نرخ ريسك شناسايي شده تعيين مي‌شود.

ج) ارزشيابي ريسك

پس از تعيين نرخ ريسك، در مرحله ارزشيابي از طريق قضاوت و تصميم‌گيري، سطح ريسك تعيين مي‌شود. به عبارت ديگر ارزشيابي ريسك شامل قبول ريسك و عدم قبول ريسك است. به ريسكي كه ميزان آن تاحد قابل تحمل توسط سازمان، با درنظرگرفتن الزامات قانوني و خط‌مشي ايمني كاهش يافته است ريسك قابل قبول مي‌‌گويند. قبول شدن ريسك شامل تصميماتي در جهت قابل قبول شدن ريسك براي افراد، شركت‌ها يا عموم مي‌باشد چرا كه قابل قبول بودن ريسك براي مراجع مختلف، متفاوت است.

د) كنترل ريسك

در صورت عدم قبول ريسك، چگونگي كاهش يافتن ريسك از طريق گزينه‌هايي نظير كنترل‌هاي مديريتي، فني- مهندسي و يا استفاده از ابزار و تجهيزات حفاظت فردي بررسي و در نهايت اقدامات اصلاحي صورت مي‌پذيرد.

ه) پايش و پيگيري

تنظيم برنامه‌هايي براي پيگيري نتايج واكاوي بسيار مهم است اين برنامه مي‌تواند شامل برخي بازبيني‌ها در مورد واكاوي ايمني، اقداماتي كه به مرحله اجرا درآمده است و بررسي نتايج در يك تاريخ ديگر باشد. به عنوان مثال: آيا تعداد حوادث كاهش پيدا كرده‌اند؟ توليد به چه نحوي يا به چه مقدار تحت تأثير قرار گرفته است؟

 

  مروري بر روش‌هاي واكاوي ايمني

توسعه و رشد ايمني سيستم نياز مستقيم به دستيابي به بالاترين حدممكن از قابليت اعتماد در عملكرد ايمني سيستم يا مجموعه‌اي از سيستم‌هاست، به ويژه سيستم‌هايي كه ماهيتاً خطرناك شناخته مي‌شوند. درحالي كه نمي‌توان هيچ سيستمي را صددرصد قابل اعتماد درنظر گرفت، برنامه‌هاي ايمني سيستم تلاش دارد تا به نزديك‌ترين مرز ممكن تا قابليت اعتماد صددرصد دست يابد. در طول ساليان متمادي، تكنيك‌ها و روش‌هاي زيادي كه براي انجام رسمي و منظم برنامه ايمني سيستم به كار گرفته مي‌شوند، ايجاد شده‌اند و توانايي ما را در آزمودن سيستم‌ها، شناسايي خطرات، حذف يا كنترل آنها و كاهش ريسك آنها تا حدقابل قبول افزايش داده‌اند. هركدام از اين روش‌ها از زاويه و نگرشي خاص به دنبال رسيدن به اين اهداف هستند. در ادامه برخي از رايج‌ترين اين روش‌ها به اختصار معرفي مي‌شوند:

1-تجزيه و تحليل مقدماتي خطر (PHA) 1

اولين تلاش در فرآيند آناليز ايمني سيستم به منظور شناسايي و طبقه‌بندي مخاطرات بالقوه مرتبط با فعاليت يك سيستم، فرايند يا روش كار است. هرچند كه ممكن است در تعدادي از كتاب‌ها تهيه «ليست مقدماتي خطر» 2 مقدم بر PHA باشد.

به عبارت ديگر فرايند ايمني سيستم با تهيه ليست مقدماتي خطر در فاز ايده و تفكر سيستم آغاز مي‌شود.

در اغلب موارد يك PHL پايه اصلي PHA را در طي فاز طراحي سيستم فراهم مي‌سازد. استفاده از ابزارها و روش‌هاي مختلف بررسي ايمني سيستم نظير «اولويت‌بندي كاهش خطر»، «جداول احتمال و شدت خطر» و «ماتريكس ريسك» به تجزيه و تحليل‌گر در انتخاب كد ارزيابي ريسك در تعيين ريسك خطر كمك خواهد كرد. علاوه بر اين تعيين كد ارزيابي ريسك1 (RAC)1 اولويت سطح ريسك‌هاي مرتبط با خطرات مشخص شده براي مديريت را نشان مي‌دهد.

اطلاعات ثبت شده در روي برگه كار PHA، به همراه گزارش آن اجراي ساير تكنيك‌هاي تجزيه و تحليل ايمني سيستم نظير تجزيه و تحليل مخاطرات سيستم و زيرسيستم، تجزيه و تحليل حالات شكست و اثرات آن و تجزيه و تحليل عمليات پشتيباني و غيره كه ممكن است در فازهاي بعدي از عمر سيستم اجرا شوند را تسهيل مي‌كند[1].

2– مطالعه عمليات و خطر (HAZOP) 2

اين تكنيك عبارتست از يك روش قانونمند شناسايي خطرات فرايند و تعيين اثرات آنها بر روي سيستم. اين تكنيك اغلب در صنايع شيميايي و در مورد سيستم‌هاي گرمايي- هيدروليكي به كار گرفته مي‌شود و بر پايه اين اصل قرار دارد كه سيستم زماني ايمن است كه تمامي پارامترهاي عملياتي آن نظير دما، فشار ويسكوزيته، اسيديته و غيره در حالت طبيعي و قابل قبول باشد. در اين روش يك تيم از مهندسين با استفاده از يك سري كلمات كليدي انحرافات احتمالي فرايند از حالات استاندارد و همچنين اثرات احتمالي آنها را بررسي مي‌كنند. در اين مطالعه ابتدا سيستم به واحدهاي مطالعاتي كوچكتر تقسيم شده و سپس از طريق طرح سؤالاتي با استفاده از كلمات كليدي از قبل تعريف شده نظير بيش از حد، بالاتر از، كمتر از و غيره و پاسخ به آنها، انحرافات احتمالي سيستم و اثرات آنها ارزيابي مي‌شود.

اجراي HAZOPدر مرحله طراحي بسيار مفيدتر واقع خواهد شد. همچنين اجراي HAZOP به دنبال انجام اصلاحات در يك سيستم موجود مي‌تواند با شناسايي خطراتي كه ممكن است پس از اصطلاحات فوق به وجود آمده باشند، از وقوع بسياري از حوادق پيشگيري خواهد شد[6].

3– چه مي‌شود اگر؟ 1

نام اين تكنيك از عبارت «اگر اين امر رخ دهد پيامدهاي آن چه خواهد شد؟» مشتق شده و هدف اصلي از اجراي آن اعمال توجه و تمركز به اثرات رويدادهاي ناخواسته بر روي سيستم مي‌باشد. اساس اين روش آناليز با طرح سوالاتي كه با عبارت ساده «چه مي‌شود اگر…؟» و يافتن پاسخ‌هاي واقعي و دقيق آنها قرار دارد. در صورتي‌كه تكنيك توسط افراد باتجربه و داراي دانش كافي از سيستم اجرا شود مي‌تواند يك ابزار بسيار مفيد در تجزيه و تحليل ايمني سيستم‌ها باشد.

4– تجزيه و تحليل خطرات عمليات و پشتيباني2                     1  2

اين تكنيك اساساً بر روي خطرات مرتبط يا ايجاد شده توسط انسان يا وظايف دخيل در عمليات سيستم متمركز مي‌شود. اين تكنيك ممكن است تحت عنوان «تجزيه  و تحليل خطرات عملياتي» نيز خوانده شود.

به عبارت ساده‌تر O&SHA شامل يك مرور تجزيه و تحليلي از اسناد كنترل كننده جهت اطمينان از حذف مخاطرات يا كنترل آنها بوده كه در اين راه عملكرد انسان (عوامل انساني) و ارتباط آن با مخاطرات مرتبط با شغل به طور دقيق مورد ارزيابي قرار مي‌گيرد، بنابراين در اين روش توجه اصلي به سيستم‌هاي عملياتي و نگهداري است تا خود اجزاء سيستم.

اين تكنيك آن دسته از كاركردهاي عملياتي را كه ممكن است ماهيتاً براي افراد خطرناك بوده و همچنين شرايطي كه در آن خطاهاي انساني مي‌توانند براي فرد يا تجهيزات مخاطره‌آميز باشند را مورد بررسي قرار مي‌دهد بنابراين با اين تفاسير علم ارگونومي يك عنصر اساسي در اين روش مي‌باشد.

 

5– تجزيه و تحليل درخت خطا1 (FTA)

تكنيك FTA تكنيكي است كه از آن مي‌توان براي شناسايي آن دسته از رويدادهايي كه لازم است براي به وقوع پيوستن يك رويداد مطلوب و يا نامطلوب رخ دهند، استفاده كرد. اين تكنيك براي تجزيه و تحليل رويدادها متكي بر يك روش قياسي است. بدين شكل كه تجزيه و تحليل را از يك رويداد اصلي (كل) شروع كرده و سعي مي‌كند كه علل به وجود آورنده آن را در قالب رويدادهاي مياني و پاياني (جزء) شناسايي و تعيين كند. يكي از توانمندي‌هاي اين تكنيك كه باعث شده است استفاده از آن شكل گسترده‌تري به خود بگيرد، توانايي آن در تميز دادن رويدادهايي است كه بايستي براي وقوع رويداد فوقاني رخ دهند، كه با دروازه «و» مشخص مي‌شوند و رويدادهايي كه وقوع همه آنها براي رخ دادن رويداد فوقاني لازم نيست كه با دروازه «يا» مشخص مي‌شوند. با استفاده از اين تكنيك علاوه بر اينكه امكان تجزيه و تحليل كيفي وجود دارد، مي‌توان در صورت وجود داده‌هاي كمي براي رويدادهاي پاياني،‌ تجزيه و تحليل را كمي كرده و احتمال وقوع رويداد اصلي را نيز تعيين كند.

 

6– حالت شكست و تجزيه و تحليل اثرات آن1[1](FM & EA) 1

FM & EA كه امروزه يكي از آشناترين تكنيك‌هاي تجزيه و تحليل ايمني سيستم‌ها است، اساسا يك تجزيه و تحليل كيفي است كه سيستم يا زيرسيستم‌ها را براي شناسايي نقص‌هاي احتمالي كليه اجزاي آن بررسي كرده و تلاش مي‌كند كه اثرات نقص‌هاي احتمالي را بر روي بقيه بخش‌هاي سيستم ارزيابي كند.

اگرچه لازم است FM&EA در مراحل اوليه عمر محصول بالاخص در فاز طراحي و براساس داده‌هاي دقيق موجود انجام شود ولي در صورت نياز، تجزيه و تحليل‌گر ايمني سيستم مي‌تواند از اين ابزار براي شناسايي و ارزيابي نقص‌هاي اجزاء در سراسر عمر محصول يا سيستم استفاده كند.

 

7– تجزيه و تحليل خطرات سيستم1 و زيرسيستم 2

اين تكنيك‌ها براي ارزيابي خطرات موجود در سطح زيرسيستم يا جزء و يا تعيين اثرات آنها بر روي عمليات كل سيستم استفاده مي‌شود.

تكنيك SSHA قادر است اطلاعات دقيقي را در رابطه با خطرات يك زيرسيستم يا زيرسيستم‌هاي متعدد ارائه كند و SHA  نيز مي‌تواند سيستم را به طور كامل و همراه با كليه زيرسيستم‌هاي آن مورد تجزيه و تحليل قرار دهد.

8-  رديابي انرژي و تجزيه و تحليل حفاظ‌ها3 (ET & BA) 3

اين تكنيك به عنوان ابرازي جهت تجزيه و تحليل اصولي علل حوادث مورد استفاده قرار مي‌گيرد. در اصل از تكنيك «پايش مديريتي و درخت ريسك» 4 منتج شده است و مي‌توان از آن در تجزيه و تحليل مناسب بودن كنترل‌ها و حفاظ‌هاي موجود يا طراحي شده با توجه به مواجهه با ريسك خطر استفاده شود. اين تكنيك در رديابي جريان انرژي در سيستم براي تعيين عللي كه ممكن است به بروز يك حادثه يا ضايعه كمك كند، بسيار مفيد است.

نهايتاً اينكه ET&BA يكي از ابزارهاي اساسي در تجزيه و تحليل ايمني سيستم‌ها بوده كه نه تنها مي‌تواند مناسب‌ بودن موانع خطر و كنترل‌ها را مستندسازي كند، بلكه قادر است آن دسته از جريان‌هاي انرژي درون سيستم را به عنوان خطرات ريسك بالقوه كه ممكن است در فاز ايده يا طراحي پروژه فراموش شده باشد را شناسايي نمايد.

 

مزايا، قابليت‌ها و كابردهاي روش ET­&­­BA

همانطور كه ذكر شد ET&BA يك ابزار تجزيه و تحليل است كه مي‌تواند كمك بزرگي در تهيه ليست مقدماتي خطر (PHL) نيز باشد. اين تكنيك همچنين مي‌تواند در اجراي تجزيه و تحليل مقدماتي خطر (PHA) تجزيه و تحليل مخاطرات سيستم و زيرسيستم‌ها (SHA, SSHA) و به طور كلي تجزيه و تحليل ايمني سيستم بسيار مفيد باشد. با توجه به سيستم مورد مطالعه مي‌توان  از اين روش در اجراي تكنيك تجزيه و تحليل خطرات عمليات و پشتيباني (O­&­SHA) و فرايند پايش مديريتي و درخت ريسك نيز استفاده كرد.

براي استفاده از تكنيك ET&BA در اجراي تكنيك‌هاي ياد شده، ارزيابي داده هاي اساسي الزامي خواهد بود. براي مثال هنگام استفاده از ET&BA در يك كارخانه توليدي، تجزيه وتحليل با بررسي دقيق كل نقشه‌هاي كارخانه شروع شده و در صورتي‌كه ET&BA در رابطه با پروژه خاص يا يك قطعه جديداً طراحي شده از تجهيزات باشد، مطالعه دقيق نقشه‌ها و طرح ‌واره‌هاي آن نيز الزامي خواهد بود.

همچنين اين روش ابزار بسيار مفيدي براي بررسي حوادث قبل از وقوع آنهاست. روش ET&BA براي تمام انواع سيستم‌هاي ساده و پيچيده قابل استفاده است. اين روش، يك روش مطمئن، منظم، قوي و كارآمد براي كشف خطرات در سيستم‌هاي جديد است. همچنين اين روش براي بررسي و آزمون سيستم‌هاي موجود كه در گذشته به طور جدي مورد واكاوي قرار نگرفته‌اند، به كار مي‌رود. اين روش براي به دست آوردن ديد جامعي از انرژي‌هاي  موجود در سيستم بسيار مفيد است و مسير تحقيق را براي جستجوي خطرات و ريسك‌هايي كه به واكاوي بيشتري نياز دارند، سازماندهي مي‌كند. امتياز بزرگ اين روش، به حداقل رساندن خطراتي است كه غالباً ناديده گرفته مي‌شوند همچنين دارا بودن يك روش منظم اجرا، جامعيت داشتن و سازگاري با ديگر روش‌هاي ايمني سيستم‌ها، از نقاط قوت آن است. در صورت كاربرد مناسب و درست، اين روش تكرارناپذير است، زيرا ET&BA در مرحله رديابي انرژي، ابهامات يا نقص‌ها را شناسايي مي‌كند. از نظر تئوري اين روش پاياني نداشته و ظرفيت نامحدودي از نظر واكاوي تعداد جريان‌هاي انرژي و رفتار موانع براي نشان دادن تاثيرشان بر روي نتايج و خروجي‌هاي فرايند دارد. .

 

حادثه از ديدگاه مطالعه انرژي‌ها

همانطور كه گفته شد، ديدگاه مطالعه و بررسي انرژي به عنوان علت بروز صدمه و جراحت اولين‌بار توسط گيبسن (1961) مطرح شد و سپس هيدن (1963) و مك‌فارلند (1967) مدل‌هاي انرژي خود را بر پايه آن ارائه دادند. ديدگاه بررسي يك سيستم از جنبه انرژي‌هاي موجود در آن، برمبناي مدلي از روش‌هاي بررسي حادثه است كه برمبناي سه جز اساسي قرار دارد:

هدف آسيب‌پذير، كه معمولاً  انسان است، ولي مي‌تواند ابزار يا تأسيسات نيز باشد.

انرژي، كه مي‌تواند سبب بروز حادثه شود.

موانعي كه از بروز صدمه جلوگيري مي‌كنند، مانند حفاظ دستگاه‌ها.

سودمندي اين ديدگاه ثابت شده است و از اين رو در طول سال‌ها اين ديدگاه بسط يافته و در مقالات و كتاب‌هاي زيادي مورد بحث قرار گرفته است. ]مانند هامبرد (1972)، جانسون (1980)[.

روش رديابي انرژي و واكاوي حفاظ‌ها (ET&BA) يكي از ساده‌ترين اشكال بسط يافته مدل انرژي است. اين تكنيك براساس اين منطق شكل گرفته است كه خسارت ناشي از حادثه در اثر تبادلات ناخواسته‌اي كه در جريان عبور انرژي از حفاظ به درون اهداف در معرض تماس رخ مي‌دهند، به وجود مي‌آيد.

اين روش كه به عنوان ابزاري جهت تجزيه و تحليل اصولي علل حوادث مورد استفاده قرار مي‌گيرد، در اصل از تكنيك «پايش مديريتي و درخت ريسك»1 منتج شده است.

در روش MORT معمولاً چند عامل به عنوان علل وقوع حادثه مورد تجزيه و تحليل قرار مي‌گيرد و خود حادثه نيز به صورت رها شدن جريان ناخواسته‌اي از انرژي كه در اثر نامناسب بودن حفاظ‌ها به وقوع مي‌پيوندد، تعريف مي‌گردد. در منابع علمي ديگر نيز بر تعريف فوق از حادثه تأكيد شده است به عنوان مثال «استفن» بيان مي‌كند كه حادثه به دليل فقدان و يا نامناسب‌ بودن موانع و كنترل‌ها و انتقال ناخواسته‌ انرژي رخ مي‌دهد.

با توجه به مطالب فوق مي‌توان گفت كه حوادث معمولاً به دنبال اشتباهات انجام شده در برنامه‌ريزي‌ها يا خطاهاي عملياتي كه خود نتيجه نهايي ناتواني در نشان دادن واكنش‌هاي مناسب در برابر تغييرات فاكتورهاي انساني يا محيطي است، به وقوع مي‌پيوندند. از طرف ديگر ناتواني در نشان دادن عكس‌العمل‌هاي مناسب در برابر اينگونه تغييرات برنامه‌ريزي نشده مستقيماً به بروز شرايط و اعمال ناايمن منجر شده كه شرايط و اعمال ناايمن نيز باعث ايجاد جريان ناخواسته از انرژي مي‌شود. اگر موانع و حفاظ‌هاي مناسب براي كنترل اينگونه انرژي‌هاي ناخواسته پيش‌بيني نشده باشد، بدون شك نتايج ناخواسته‌ای ايجاد خواهد شد.

 

 

 

  1. Risk Assessment
  2. Collecting Data
  3. Hazard Identification
  4. Risk Analysis
  5. Risk Evaluation
  6. Risk Treatment (Decide on the Change required)
  7. Make the Change
  8. Monitor and Review
  9. Preliminary Hazard Analysis (PHA)
  10. Preliminary Hazard List (PHL)
  11. Risk Assessment Code.
  12. Hazard and Operability Study (HAZOP)
  13. What if Method ?

2.Operational and Support Hazard Analysis (O & SHA)

  1. Fault Tree Method

1-Failure Mode & Effective Analysis (FMEA)

  1. System Hazard Analysis (SHA)
  2. Subsystem Hazard Analysis (SSHA)
  3. Energy Trace and Barrier Analysis (ET & BA)
  4. Management Oversight & Risk Tree (MORT)
  5. Management Oversight & Risk Tree (MORT)

برای دریافت متن بالا روی لینک زیر کلیک نمایید:

ارزيابي و مديريت ريسك

ضمایم1

  • پیوست گم شده
مشاهده همه افزودن یک یادداشت
شما
دیدگاه خود را وارد کنید
 

آخرین نوشته ها

کلیه ی حقوق برای شرکت آرشانیک آوید محفوظ است.

 

X